Das Expressionismus

[Übersetzung folgt.]

Kun je de wereld en het leven
in beelden, geluiden, kleuren, vormen, woorden vangen?

Expressie = uitdrukking van ervaringen, gevoelens en visies. De band met de werkelijkheid vervaagt vaak, soms valt die zelfs helemaal weg. De gevoelswaarde (het onderbewuste) voert de boventoon. Het expressionisme kent maar één wet: er zijn geen wetten, dus niets voorschrijven. Hierdoor krijgen onvoorstelbaar nieuwe vormen hun kans. De subjectieve beleving staat voor alles centraal.

Muziek ‚bevrijdt zich‘ van het denken in melodieën en akkoorden, zoals abstracte kunst ‘zich bevrijdt’ van de werkelijkheid à een andere innerlijke beleving

Ich fühle Luft von andere Planeten
Ach alte Luft von Märchenwelt
(Opus 10 ) Arnold Schönberg

Het expressionisme bloeide op in architectuur, beeldende kunst, dans, literatuur, muziek en theater. Een kort globaal overzicht als groeidocument ter introductie. Het is de bedoeling aan dit document in de jaren naar 2024 verder te schrijven door voortschrijdend inzicht.

Begin 20e eeuw verdiepen velen zich in het onbewuste (Freud), in dromen (Jung). Als gevolg daarvan ontwikkelt er zich bij kunstenaars een nieuw kijken (schilderkunst), luisteren (muziek), schrijven, dansen , spelen en bouwen. Als reactie op WO I barst het creatieve verzet tegen regels, wetten, geweld en machtspel los. Aanvankelijk in vrij kleurgebruik bij de beeldende kunst (niet realistisch) maar vervolgens ook in vrijere vormen in architectuur (architecture parlante), muziek (het atonale), in de improvisatie dans zoals de Ausdrucktanz en in taal zoals de Dada beweging en de kristallijne romans. Theater uit die tijd richtte zich vooral op expressie van visie en was met name politiek getint: Bertold Brecht en Cabaret.

Hitler legde de vrije kunstbeoefening aan banden, verjoeg kunstenaars of bracht ze om. Boeken werden verbrand, schilderijen verwijderd uit musea, nadat het publiek een les was geleerd met de tentoonstelling: Entartete kunst. Alle kunstenaars moesten zich inschrijven in de Cultuurkamer als ze wilde blijven optreden. Voor wie zichzelf trouw bleef en dat niet kon, was vluchten de enige optie. Zij die illegaal doorgingen riskeerden hun leven, sommigen ervan eindigden in een concentratiekamp.

Beeldende kunst

Een nieuwe logica, een nieuwe moraal.

…Waarom zou de emancipatie van de kleur niet kunnen samengaan met de bevrijding van de vorm? … Iedere kleur spreekt een eigen taal met een eigen expressie en in elke kleur en vorm zit een ziel. De kleuren samen bewerkstellingen een innerlijke beleving bij de beschouwer. Zoals ook klanken in muziek … een innerlijke beleving bij de luisteraar opwekken.  Wassily Kandinsky

Deze krachtige uitwerking die kleur en klank hebben op de menselijke psychenoemt hij ‘innerlijke klank’ of ‘seelische Vibration‘. Wassily Kandinsky

Ik tutoyeer mijn tekeningen, maar mijn schilderijen spreek ik met U aan.
Ernst Ludwig Kirchner.

Marie Schuster nodigde verschillende eigentijdse kunstenaars uit te komen werken op haar landgoed. Zij werd hun beschermvrouwe, kocht schilderijen om hen te steunen en bleef hen uitnodigen. Ook in de moeilijke jaren dertig en tijdens de oorlog toen hun werk entartet verklaard was.
Bij haar thuiskomst, na in kamp Vught geïnterneerd geweest te zijn, bleken alle kunstwerken te zijn gestolen. De kozijnen gesloopt, het bouwwerk zelf was gespaard gebleven van bombardementen.

Huis Wylerberg en entartet verklaarde beeldend kunstenaars

Marie Schuster maakte na haar vijftigste kennis met kunst van haar eigen eeuw via twee kunsthistorici Edwin Redslob en Walther Kaesbach met wie ze bevriend raakte. Of ze kunstwerken verzamelde of vriendschappen, vragen sommige Huis Wylerberg fans zich af. Ze kenden echter niet alle kunstenaars persoonlijk waarvan ze werk kocht. Bijvoorbeeld van Lyonel Feininger: Caminer Dom. Van haar dochter kreeg ze Der Seiltänzer van Paul Klee. Beide toonaangevende kunstenaars in die tijd en docenten aan het Bauhaus. Ze liet Ewald Dulberg twee mozaïeken aanbrengen in de muziekzaal op aanraden van Walther Kaesbach.
Met velen bouwde ze langdurige vriendschappelijke relaties op, zoals met Campendonck wiens werk o.a. Die Hirte ze kocht om het te redden van de bruine barbarij. Met Ewald Mataré is ze tot het eind van haar leven bevriend gebleven, van hem kocht ze een paardje. Christian Rohlfs en zijn vrouw logeerde vaak in Huis Wylerberg, zij kocht drie werken van hem waaronder: Tänzerin Barbakoff. (zie verder bij dans)

Dans

Mary Wigman (1886-1973), Duitse danseres en choreografe
Zij zag dans als een uiting van diepe emoties. Vanaf 1919 trad ze solo op, later creëerde ze ook werken voor haar groep. Met haar aardse, golvende bewegingstaal gaf ze vorm aan bijvoorbeeld woede, verdriet, machteloosheid en lijden. Volgens haar was het lichaam een zingend en vibrerend instrument. Ze gebruikte daarom vaak simpel slagwerk in haar choreografieën en geen melodie. In haar scholen in Berlijn en Dresden leidde ze dansers op die later invloedrijk zouden worden. Ausdrückstanz beleefde zijn hoogtijdagen in de jaren twintig en dertig.

Tatjana Barbakoff (1899 – 1944), Litouws/Chinees danseres
Kreeg o.a. les van een adept van Mary Wigman en ontwierp een heel eigen bewegingstaal in de cabaret wereld en als solo danseres, die velen aansprak.

Geist und Energie, das Erlöste ihres Daseins, die selige Entrücktheit über die Welt der fremd an uns herangetretenen Forderungen und Gesetze. Wie hypnotisiert steht man unter dem unwiderstehlichen Einfluss dieser Tänzerin.“

 “it’s not only mime, it’s almost an animated drawing.” Fernand Divoire 1935
(Reacties uit de jaren twintig)

Deze expressionistische danseres werd in de jaren 20 zeer bewonderd, vluchtte naar Frankrijk maar bleef optreden ondanks het Kulturkammer verbod. Ze stierf in 1944 in Auschwitz. Marie Schuster had een portret van haar, geschilderd door Christian Rohlfs.

Literatuur ‚wij w88888888‘

Theo van Doesburg (1883 – 1931)
Een van de belangrijkste vertegenwoordigers en propagandisten van de abstracte kunst in de 20e eeuw. Hij richtte in 1917 het tijdschrift De Stijl op . Naast schilder was Van Doesburg ook actief als dichtertypograaffotograafinterieurontwerper en architect. Hij propageerde een wereld waarin de kunsten een meer verheffende, apolitieke en onderling gelijkwaardige plaats innamen binnen een theoretische kader. Samen met Mondriaan stelde hij zich als doel de kunst te zuiveren van elementen die daar volgens hen niet in thuis hoorden. Zij probeerden langs rationele weg de elementaire (en in hun ogen universele) principes van iedere kunstvorm vast te stellen en toe te passen. Hij was een periode gastdocent in het Bauhaus om daar De Stijl te introduceren.

Kurt Schwitters (1887 – 1948)
Hij was o.a. dichter, creëerde collages en klankgedichten. Samen met Hausmann ontwikkelde hij een soort ‚vogeltaal‘, die hij gezeten in een boom in zijn voortuin in Hannover aan bezoekers voordroeg.

Expressionismus, Dadaismus und die Gleichzeitigkeit des Ungleichen

Das „Durcheinanderjagen“ der Dinge Simultanität, die Gleichzeitigkeit des Verschiedenen, war bereits ein Kennzeichen der literarischen und künstlerischen Moderne, bevor Tristan Tzara im März 1916 das erste „Poème simultan“ im ein Monat zuvor eröffneten Zürcher Cabaret Voltaire zusammen mit Richard Huelsenbeck und Marcel Janco vortrug. Aber die kunstprogrammatische Karriere des Wortes begann erst mit dem Dadaismus
De kristal binnen expressionistische literatuur

Zowel in Nederland als Duitsland beïnvloedde de kristal een periode enkele schrijvers.
Een zeer kleine introductie.

Menno ter Braak (1902-1940)
Dichten is een ‘kristalliseren met eigen wetmatigheid’. Niet het gevoel van de dichter, het proces zélf, is van belang. (1925)

Victor van Vriesland (1892-1974)
Kristal suggereert de van vloeibaarheid tot vorm gestolde stof, waarin licht weerkaatst in alle kleuren van het spectrum.’ (1935)

Louis Couperus (1863 – 1923)
Mijn kunst is als een fijn- geslepen kelk van klaar krystal, …
Louis Couperus sprak van ‘juweelharde taal’ en ‘woordsnijwerk’ (1912)

Theodor Däubler (1887 – 1934)

Henrik Leschonski haalt Daubler zeer vaak aan in het hoofdstuk Die Kristallmetapher in der Expressionistische Lyrik van zijn publicatie: Der Kristall als expressionistisches Symbol.

Ihr Gletscher, wir werden am Abend erstarren,
Die Felsen diamanthart die Sterne verstehen:
Kalt stimmt dann die Sprache zu Stier, Sirius, Karren,
Den Klarkristall wird wildes Sterben umwehen.“ Theodor Däubler Das Nordlicht

Der Weg durchs Eis, zum Ich in Gott, wird jedoch wieder zur Aufgabe Einzelner: wer das Nordlicht al kosmische Erscheinung, unter uns auf Erden, bändigt und zugleich als innerste Freiheit im Geiste erkennt, bringt es den andern.“ Theodor Däubler Das Nordlicht

Das Nordlicht is zijn belangrijkste werk, waarin hij mythen verdicht vanuit een liefde voor ritme, versvorm, symboliek en beeldenrijkdom. Het zonlicht is zijn levensbron, de geschiedenis van de mens een louteringsweg.

Muziek 

Arnold (Franz Walter) Schönberg (1874 Wenen – 1951 Los Angeles) componist, muziekleraar en -theoreticus en schilder. Hij wordt als grondlegger van de twaalftoonsmuziek tot de invloedrijkste componisten van de twintigste eeuw gerekend. Hij vluchtte naar Amerika en verkreeg in 1941 de Amerikaanse nationaliteit. Else Kraus is ook tijdens W.O. II zijn verboden muziek blijven spelen, later is er een opname gemaakt in de muziekzaal van Huis Wylerberg. Else Kraus was de partner van Alice Schuster.

Bekijk de documentaire Entartete Musik

De kristal binnen expressionistische muziek


Liturgie de cristal

uit Quatuor pour la fin du temps van Olivier Messiaen.

Olivier Messiaen (Avignon 1908 – Parijs 1992) 

Quatuor pour la fin du temps opent met Liturgie du Crystal,
Messiaen componeerde dit stuk tijdens zijn verblijf in het concentratiekamp voor enkele mede musici. Hij beschrijft de opening als volgt:

Between three and four in the morning, the awakening of birds: a solo blackbird or nightingale improvises, surrounded by a shimmer of sound, by a halo of trills lost very high in the trees. Transpose this onto a religious plane and you have the harmonious silence of Heaven.

The opening movement begins with the solo clarinet imitating a blackbird’s song and the violin imitating a nightingale’s song. The underlying pulse is provided by the cello and piano: the cello cycles through the same five-note melody (using the pitches C, E, D, F-sharp, and B-flat) and a repeating pattern of 15 durations. The piano part consists of a 17-note rhythmic pattern permuted strictly through 29 chords, as if to give the listener a glimpse of something eternal.

Luister naar Liturgie de cristal

Theater

Gesamtkunstwerk – Het Dadaïsme (bloeitijd rond 1920).

Het dadaïsme streefde naar abstractie en reageerde daarmee op WO I: ondergraven van algemeen geaccepteerde standaarden. De verschrikkelijke oorlog miste iedere logica en hoe kon dat beter tot uiting komen dan via onlogische associatieve kunstvormen?
De kunstenaars waren veelal zelf multi disciplinair en combineerde: beeldende kunst, poëzie, theater en grafisch ontwerp. De beweging is verwant met het nihilisme door het opzettelijk irrationele en het ondergraven van de algemeen geaccepteerde standaarden.
Hoewel de beweging slechts korte tijd heeft bestaan, is haar invloed zeer groot geweest. Ook in Nederland was er in 1923 een Dada- tournee, ook Dada- veldtocht genoemd met Theo van DoesburgKurt SchwittersNelly van Moorsel en Vilmos Huszár.

Politiek Theater

Binnen theater wordt de term expressionisme niet echt gebruikt expressie en theater konden alle eeuwen al niet zonder elkaar. In de tijd van het expressionisme duikt de term politiek theater op en daarmee komen we terecht bij Entartete Kunst. Theater stelt meningen en emoties aan de orde binnen fictieve menselijke werelden. Ten tijde van het nazisme was dat ongewenst. De Berlijnse cabaret wereld scoorde hoog in de jaren twintig en dertig. Marlene Dietrich, Karl Valentijn, Tatjana Barbakoff . Daarnaast ontwikkelde het episch theater zich, dankzij Bertold Brecht, de bekendste theatermaker uit die tijd.

Bertold Brecht (1898 – 1956)

In 1920 sluit Bertold Brecht vriendschap met Karl Valentin en bouwt hij in Berlijn een netwerk in de toneelwereld op. Hij wordt zich meer en meer politiek bewust, maar blijft buiten iedere partij, hij ontwikkelt het episch theater waarin een vertelling centraal staat. In Kurt Weil vindt hij een compagnon, waardoor toneel en muziek sterk geïntegreerd worden in zijn stukken. Theater moet en kan een rol spelen in de maatschappij, het kan meer zijn dan vermaak. Hij wil niet dat zijn publiek emotioneel opgaat in zijn theater en zorgt daarom voor vervreemdingsmomenten door allerlei technieken toe te passen. Hij wil ons een spiegel voorhouden, hij wil de maatschappelijke structuur zichtbaar maken en laten zien dat die niet onveranderlijk is. Begin 1933 wordt de opvoering van Brecht ’s stuk ‚De Maatregel‘ ruw verstoord door de politie. Hij wordt vervolgd wegens hoogverraad en vlucht hij naar Denemarken om via Finland terecht te komen in de VS. Ruim na de oorlog keert hij terug naar Oost Duitsland. In mei 1933 worden de werken van Brecht in Duitsland tot verboden literatuur verklaard, ze vallen ten prooi aan de boekverbranding.

Karl Valentin, een Beiers komiek, schrijver en filmregisseur, was van groot belang voor het expressionistisch cabaret . Hij was vermaard om zijn extreem doorgedreven taalexperimenten. 

Het expressionisme in het theater ontwikkelt zich later in de jaren zeventig als improvisatie theater – performance – stand up comedian. Alle drie vormen borduren voort op het Gesamtkunstwerk (jaren twintig vorige eeuw) en de Commedia dell ʹarte (16e eeuw) , ze integreren alle kunstdisciplines. De hedendaagse interdisciplinaire kunsten borduren daar weer op voort.