De kunsten

De expressionistische kristalarchitectuur van Huis Wylerberg

Huis Wylerberg een kapel voor de kunsten.

De meest verfijnd vormgegeven ruimte van het hele huis
schrijft Walter Gieseler in de catalogus bij de tentoonstelling in 1988.

Bij binnenkomst van de muziekzaal daal je enkele trappen af en treedt dan als het ware een kapel binnen met een linker – en rechter zijbeuk, samen met het kleine middenschip bieden ze plaats aan luisteraars van een concert. Tegenover de ingang is het koor met een scherpe buitenmuur (apsis). Hier treden de musici op, soms juist in de verhoogde ‘zijbeuken’. Otto Bartning zocht naar verbindingen tussen kunst en religie, tussen wereldse – en hemelse sferen en functies. De muziek is vanouds een instrument om die verbinding te bewerkstelligen.

Architect Otto Bartning [*12-4-1883 -†20-2-1959]

Hij doorloopt de Königliche Technische Hochschule in Berlin (Technische Universität). Maakt een wereldreis van 18-maanden 1903-1904 en zet daarna zijn studie voort in Berlijn en Karlsruhe. Tijdens zijn studie werkt hij al als architect, hij verlaat de TH zonder diploma.
Na WO I discussieerde een werkgroep onder leiding van Otto Bartning, met deelname van Walter Gropius, over vergaande hervormingen van het onderwijssysteem in de kunstscholen. Bartning ontwikkelde in het voorjaar van 1919 een gezamenlijk stuk, dat Walter Gropius als grondslag diende. Tijdens een langdurige ziekbed van Bartning start Gropius in Weimar Das Bauhaus (1919), dat wereldwijd bekendheid krijgt. In 1926 verhuist Das Bauhaus naar Dessau. Otto Bartning wordt gevraagd in Weimar directeur van Die Bauhochschule te worden. Na vier jaar maakt de NSDAP ook daar een einde aan.
Enkele jaren daarvoor, in de korte periode dat de kristal weer opleefde in de kunsten, bouwde hij o.a. Huis Wylerberg en ontwierp hij zijn Sternkirche, zijn lievelingskerk.
Hij blijft zijn levenlang ontwerper van gemeenschapshuizen, sociale woningbouw, ziekenhuizen, een enkele villa en veel kapellen en kerken. De Maranathakerk in Den Haag is een noodkerk van hem. Hij bouwde er velen op een fundament van oorlogspuin uit W.O. II. De Maranathakerk staat in de vroegere Atlantic Wall zone.

Boeken van Otto Bartning
Vom neuen Kirchbau. Berlin 1919.
Erdball. 1947.
Erde Geliebte. 1956.
Spannweite (heruitgave van eerdere artikelen) 1958
Von Raum der Kirche (heruitgave van eerdere artikelen) 1958
Der Geschändete 1959 (roman, posthume uitgegeven na zijn dood)

Selectie uit de vele publicaties over Otto Bartning
Ernst Pollak: Der Baumeister Otto Bartning. Unser Lebensgefühl gestaltet in seinem Werk. Kurt Schroeder, Bonn 1926.
Dörte Nicolaisen: Das andere Bauhaus. Otto Bartning und die Staatliche Bauhochschule Weimar 1926–1930.
Nijmeegs museum Commanderie van sint Jans‘ – diverse auteurs: Huis/Haus Wylerberg (1988)
Marcus Frings (Hrsg.): Die Sternkirche von Otto Bartning. Analyse, Visualisierung, Simulation. 2002
OttoBartning Architekt einer sozialen Moderne,
Sandra Wagner Conzelmann, curator (2017)

De muziekzaal

Meteen vanaf 1924 klonk er muziek van Schönberg, Eisler, Berg, Tiessen. De experimentele kunsten uit de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw (met name schilderkunst – muziek) waren er welkom, ook Bach, Beethoven, Schubert en Bartok werden vertolkt. Marie Schuster Hiby en haar gasten genoten. Schuster realiseerde als het ware al zeer vroeg het Kunst in de Kamer principe van de dertiger en veertiger jaren. Deze wijze van sponsoring werd onder het Nazisme ook in Nederland noodzaak. Het was dé manier om moderne kunstenaars het werken mogelijk te maken. Van 1950 tot 1966 brachten de dochter Alice Schuster en haar partner Else Kraus het huis weer tot leven, zij het vooral muzikaal. Alice was klasssiek zangeres en Else was als concertpianiste een erkend en gewaardeerd vertolkster van Schönbergs muziek.